Baş beyin atrofiyası nəticəsində yaranan psixi xəstəliklər

Cevapla
Kullanıcı avatarı
HekimBaba
Site Admin
Mesajlar: 591
Kayıt: Cum Mar 17, 2017 2:09 pm
Reputation: 102

Baş beyin atrofiyası nəticəsində yaranan psixi xəstəliklər

Mesaj gönderen HekimBaba » Cum Haz 07, 2019 8:38 pm

Xəstəliyi ilk dəfə 1892-ci ildə Praqa psixiatrı A.Pik təsvir etmiş və bunu qocalıq ağıl zəifliyinin atipik bir variantı olduğunu göstərmişdir. Hazırda Pik xəstəliyinin beynin atrofiyası nəticəsində meydana çıxan müstəqil xəstəlik olması kliniki və morfoloji tədqiqatlarla təsdiq olunmuşdur. Xəstəlik 50-55 yaşlarda, ən çox qadınlar arasında təsadüf edilir.
Pik xəstəliyinin başlıca əlaməti tədricən şiddətlənən yaddaş və ağıl zəifliyidir. Tez-tez təsadüf edən digər əlamətlərdən əhvalın dəyişkənliyini göstərmək olar. Kəskin nəzərə çarpan apatiya çaşqınlıqla əvəz olunur. Bəzən isə psevdoparalitik hal, meyl pozuntuları və eyforiya ilə birlikdə təzahür edir. Yaddaş pozuntusu o dərəcədə kobud olur ki, xəstə öz yaxın adamlarını belə tanıya bilmir, bir saat əvvəl gördüyü şəxslə yenidən salamlaşır, dünən harada olduğunu, kimlərlə görüşdüyünü deyə bilmir.
Bəzi hallarda afaziya qeyd olunur ki, bu da Pik xəstəliyini digər orqanik xəstəliklərlə qarışdırmağa imkan verir. Xəstəliyin tam inkişaf mərhələsində bir sıra spesifik əlamətlər, o cümlədən, tez-tez təkrar olunan mürəkkəb hərəkətlər müşahidə edilə bilər. Bu hərəkətlər şizofreniya zamanı təsadüf edən stereotip hərəkətlərdən daha mürəkkəb olması ilə fərqlənir.
Xəstəliyin gedişinin sonrakı mərhələlərində kobud fiziki zəiflik əlamətləri diqqəti cəlb edir. Xəstələr müstəqil hərəkət edə bilmir, kənar adamların köməyi olmadan yeməyir, özlərinə adi xidmət belə göstərmək iqtidarında olmurlar. Nitq qabiliyyəti o dərəcə kobudlaşır ki, xəstələri başa düşmək qeyri-mümkün olur.
Xəstəliyin proqnozu ümidsizdir. Pik xəstəliyinə tutulan şəxslərin ömrü uzun olmur. Bəzən fiziki halın pisləşməsi, somatik xəstəliklərin qoşulması nəticəsində 3-4 il müddətində tələf olurlar. Somatik cəhətcə sağlam olan şəxslər yaxşı qulluq nəticəsində bir qədər çox (8-10 il) yaşayırlar.
Alzheimer xəstəliyi bəzi beyin hüceyrələrinin məhv olması ilə nəticələnən,dəqiq səbəbləri bilinməyən nevroloji bir xəstəlikdir. Xəstəlik klinik olaraq incələnən zaman yaddaş və digər intelektual qabiliyyətlərin nəzərə çarpacaq dərəcədə pozulması ilə qarşımıza cıxır. Xəstəlik ilk dəfə 1907-ci ildə Alois Alzheimer tərəfindən xəstə Auguste D. adlı bir qadında müəyyən edilmişdir. Onu da qeyd edə bilərik ki, xəstəlik kişilərlə müqayisədə qadınlarda daha çox rast gəlinir. Xəstəliyə tutulanların sayı günü – gündən belə demək mümkündüsə logorifmik olaraq artmaqdadır. Aparılan tədqiqatlar nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, 85 yaşdan yuxarı insanların təxminən 50%-i bu xəstəlikdən əziyyət çəkir. Alzheimer xəstəliyinin risk faktorlarına misal olaraq yaş, cinsiyyət, ailə üzvlərində xəstəliyin olması, yaddaşın itirilməsi ilə nəticələnən kəllə - beyin travmaları, Down sindromu, hipotiroidizm və s. göstərmək olar. Neyropatologiya və patogenez. Alzheimer xəstəliyinin kliniki diaqnozunda olduğu kimi patoloji diaqnostikasında da dəqiq bir kriteriyaya əsaslanmaq mümkün deyildir. Məsələn, Pick xəstəliyində Pick cisimciklərinin aşkar olunması həmin xəstəliyin diaqnozunu qoymaq üçün kifayətdir. Alzheimer xəstəliyində isə NFY-nin ( neyrofibrilyar yumaqcıqların ) və AM-nin ( amiloid maddənin ) aşkar olunması olduqca vacibdir, lakin xəstəliyin diaqnostikasında yeterli deyildir. Hər iki lezyon normal yaşlanmada olduğu kimi bir sıra başqa degenerativ xəstəliklərdə də özünü büruzə verə bilir. Yalnız təcrübəli patoloq anatomlar vasitəsilə aparılan klinik - anatomik müayinələr nəticəsində NFY-lərin daha çox neokorteksdə, AM-lərin isə ən çox limbik sistemdə müəyyən edilməsi Alzheimer xəstəliyi diaqnozunu qoymağa kömək edir. Alzheimer xəstəliyinin neyropatologiyasının əsasını aşağıdakılar təşkil edir: 1) Neyrofibrilyar yumaqcıqlar ( NFY ) ; 2) Amiloid maddəsi ( AM ) ; 3) Neyron itkisi ; 4) Dendritik və aksonal dəyişikliklər ; 5) Sinaps itkisi və s. Neyrofibrilyar yumaqcıqlar. NFY- ın əsas tərkib hissəsini t ( tau ) proteini təşkil edir. Tau zülalı 17. xromosom tərəfindən kodlanan Microtubule Assosiaced Protein ( MAP ) ailəsinin bir üzvüdür. Mikrotubullar xüsusən aksonlarda yerləşirlər. Onlar aksonlarda vezikulların ( mediator və s. ) nəql olunması və sitoskeletin təşkil olunması kimi bir çox vacib funksiyaları yerinə yetirirlər. Belə ki, mikrotubullar tau – tubulin zülal kompleksi ilə stabilizə oluna bilən labil quruluşa malikdirlər. Alfa və betta tubulin zülalları birləşərək dimerləri, onlar da öz aralarında zəncirvari birləşərək mikrotubulları formalaşdırırlar. Tau zülalları isə mikrotubulların parçalanmasının qarşısını almaq məqsədilə onlarla birləşərək bu şəkildə onları stabilləşdirirlər. İkincili xəbərçilərin köməkliyi ilə postsinaptik neyrondakı bütün intrasellulyar proteinlər kimi tau proteini də protein kinazalar vasitəsilə fosforilləşərək mikrotubuldan ayrılır. Funksiyalarını yerinə yetirmək üçün fosforilləşmiş tau zülalları yenidən defosforilləşərək mirokrotubul ilə birləşməlidir. Taunun fosforilləşməsi üçün lazım olan kinaza glikogen sintetaza kinaza 3b ( GSK3b ), defosforilləşməsi üçün lazım olan fosfataza iə protein fosfatza 2A-dır ( PP2A). Alzheimer xəstəliyinin patogenezində hiperaktiv kinazaların və / və ya hipoaktiv fosfatazaların fəaliyyəti nəticəsində tau zülallar hiperfosforilləşmiş şəkildə qalırlar, mikrotubullarla birləşə bilmirlər və üst – üstə yığılaraq NFY-ın əmələ gəlməsinə səbəb olurlar. Bu prosses mikrotubulların stabilliyinin pozulması nəticəsində hüceyrədaxili nəqliyyatın ( asetilxolin və s. mediatorlar ) pozulmasına, daha sonra isə sitoskeletin pozulması nəticəsində hüceyrələrin məhvinə səbəb olur.Onu da qeyd etmək məqsədəuyğun olardı ki, bu prosses uzun illər ərzində baş verir və nəticədə Alzheimer xəstəliyinin simptomlarının üzə çıxmasına səbəb olur. Amiloid maddəsi. Bir qədər öncə də qeyd etdiyim kimi Alzheimer xəstəliyinin neyroptoloji diaqnostikasının əsasını təşkil edən əsas və vacib kriteriyalardan biri də sinir sistemində amiloid maddəsinin ( AM) müəyyən edilməsidir.
Amiloid maddəsi ( oxla göstərilmişdir ). AX-nə dair aparılan tədqiqatlar nəticəsində neyronlarda AM-i ilk dəfə 1984-cü ildə Glenner və Wong tərəfindən Kongo qırmızısının köməyilə aşkalanmışdır. Xəstəlik zamanı neyronlarda toplanan amiloid maddəsinin əsasını amiloid betta peptidi ( Ab) təşkil edir. Amiloid betta peptidi, APP ( amiloid prekursor proteini ) adlandırılan və 21. xromosomda kodlanan bir proteinin metobolozim məhsuludur. APP-nin funksiyaları hələ dəqiq müəyyənləşdirilməmişdir. Onun sinaptik adheziya proteini olduğu düşünülür. Amiloid betta proteinin sinir sistemində toplanmasına dair müxtəlif nəzəriyyələr vardır. Bunlardan ən çox dəstəklənəni genetik mutasiya nəzəriyyəsidir. Amiloid betta peptidinin sintezinin qarşısının alınması gələcəkdə Alzheimer xəstəliyinin əsas müalicə stradegiyasını müəyyən edəcəkdir. Xolinergik itki. Bütün korteksin xolinergik innervasiyası demək olar ki, əsas limbik quruluşlardan biri olan və ön beyində yerləşən Meynert nüvəsinə aiddir.Bu nüvə orqanizmin yaddaş və diqqət funksiyalarını optimal olaraq həyata keçirməklə görəvlidir.Bir qədər əvvəl qeyd etdiyim kimi tau zülalının hiperfosforilasiyasının ən çox rast gəlindiyi yerlərdən biri də Meynert nüvəsidir. Xolinergik buton da adlandırılan presinaptik xolinergik terminalda rast gəlinən xolin asetil tranferaza enzimi ( ChAT ) həm mitoxondrilərdə əmələ gələn xolindən, həm də asetilxolinin sinaptik yarıqda parçalanması zamanı əmələ gələn xolindən asetilxolin ( Ach ) sintez edir. Asetilxolin vezikullarda toplanaraq sinaptik yarığa ifraz olunur. Beləliklə həmin molekullar postsinaptik membranda olan nikotinik reseptorlara bağlanaraq birbaşa, muskarinik reseptorlara bağlanaraq isə dolayı təsirlərini göstərirlər. Alimlər nikotinik təsirlərin diqqətin tonusunun tənzimlənməsi, muskarinik təsirlərin isə yeni informasiyaların depolanması (yaddaş ) prossesində mühüm rol oynadıqlarını qeyd edirlər. Beyindaxili sinapslarda presinaptik membranda a7 nikotinik reseptorlar ( a7nAChR ) mövcuddur. Bu reseptorların oyadılması Ach sekresiyasını artırdığı kimi, yenə də presinaptik membranda yerləşən muskarinik 2 Ach reseptorlarının ( M2AchR ) oyadılması Ach-nin sekresiyasını azaldır. AX-nin erkən dönəmində kompensator olaraq a7nAchR-nın miqdarının artmasına baxmayaraq, zaman keçdikcə tarazlığın nikotinik əleyhinə və muskarinik lehinə dəyişməsi xəstəliyin daha da ağırlaşmasına səbəb olur. Belə ki, Alzheimer xəstəliyində həm nikotinik, həm də muskarinik reseptorların sıradan çıxmasının səbəbi kimi Ab amiloid maddəsinin və NFY- ın sinir sistemində artması qeyd edilir. Digər tərəfdən Ab amiloid maddəsinin a7nAchR-ı üzərindəki inhibəedici təsiri danılmaz fakktdır.
Xəstəliyin klinikası. Xəstəliyin ən tipik əlamətləri yaddaş pozğunluqları ilə əlaqədar meydana çıxır. Bəzən gecə ilə gündüzü qarışdırır, hamıya yaxşı məlum olan tarixi günləri ( 20 yanvar,28 may və s. ) , ad günlərini və s. unudur. Bəzi xəstələr danışarkən düzgün kəlmə tapmaqda da çətinlik çəəkirlər. Xəstəlik ilərlədikcə xəstələrdə aqnoziya, afaziya və s. inkişaf edir. Get gedə xəstələr özlərini idarə edə bilməyəcək vəziyyətə çatırlar. Ən sonda isə adi hərəkətləri belə ( qapını açmaq,çay içmək və s. ) barcara bilməmə mərhələsinə çatırlar. Bu mərhələdə xəstələr 24 saat kontrol altında saxlanılmalıdırlar. Xəstəliyin klinikasına nəzər saldıqda görürük ki, bəzi əlamətlər normal yaşlanmalarda da özünü büruzə verir. AX-nin diaqnostikasındakı çətinlikərdən biri də budur. Yuxarıda da qeyd etdiyim kimi xəstəliyin diaqnozu yalnız dəqiq kliniki-patoloji müyinələrdən sonra qoyula bilir. Müalicə. AX-nin müalicəsində xoloinesteraza inhibitorlarından ( ChEi ) və memantindən bu gün də geniş istifadə olunur. Belə inhibitorlardan donepezil ( Aricept ), rivastigmin ( Exelon ), galantamin ( Remynil ) indiyə qədər sənədləşdirilmiş dərmanlardandır. Bunlardan donepezil gündə bir doza olmaqla 5 və 10 mq tabletlər şəklində istifadə olunur. Başda gastrointestinal sistem olmaqla dərmanın əlavə təsirlərinin qarşısını almaq üçün 4 həftə ərzində dozanı qaldırmaq məsləhət görülür. Rivastiqmin 1.5, 3, 4.5, və 6 mg-lıq kapsullar şəklində buraxılır. Gün ərzində 2 dəfə istifadə olunan rivastiqminin dozası 4 həftə ərzində 12 mg/gün-ə qaldırılır. Galantamin preparatı isə 8, 16, 24 mg dozalarda istifadə olunur və pesinaptik membranda allosterik nikotinik reseptor modulyasiyası təsiri olan xolinesteraza inhibitorudur. Bu dərmanın əvvəlcə maye şəkli, daha sonra isə kapsulu dövriyyəyə buraxılmışdır. Maye forması gündə 2 doza olmaqla 4 həftə ərzində 8 mg dozadan 16 mg/gün-ə qədər qaldırılır. Kapsul forması isə eyni qayda ilə gündə bir doza ilə qəbul edilir. AX-nin müalicəsində asetilxolinesteraza inhibitorları ilə yanaşı memantindən də geniş istifadə olunur. Memantinin təsir mexanizmi AchEi-dan fərqlənir. Onun əsas təsiri sinir sistemindəki qlutamatergik sistem üzərindədir. Memantin 10 mg-lıq tabletlər şəklində qəbul olunur və dozası həftədə 5 mg-lıq artış ilə 20 mg/gün-ə qədər artırılır. Son zamanlarda memantinin də maye forması buraxılmağa başlamışdır ( 10 damcı = 5 mg ).
Huntington xəstəliyi (HD), genetik nevroloji xəstəlikdir. Xəstələrdə bəzi hərəkət pozğunluqlarından əlavə mental geriləmə görülür. Adını 1872-ci ildə xəstəliyin irsi olduğunu ilk dəfə müşahidə edən Dr. Corc Huntington’dan alır. Xəstəliyin ilk əlamətləri 30-50 yaş arasında müşahidə olunur. Xəstənin bu dövrdə uşağı dünyaya gələrsə xəstəliyin uşağa keçmə riski 50%-dir. Hantinqton xəstəliyi ölümcül olmasa da bu əsasən xəstəliyin inkişafına bağlıdır. Xəstəliyin səbəbi Huntingtin proteininin yaranmasındakı defektdir.
Simptomları:Xəstəlik 10-20 illik bir dövr arasında yavaş-yavaş inkişaf edir və sonda gəzmə, danışma və düşünmə fəaliyyətlərinin itirilməsi ilə nəticələnir. Ümumən 30-50 yaşlar arasında ortaya çıxır.
Ən diqqətə çarpan əlamətləri qol, qıç , gövdə və üz əzələlərinin ani və istəmədən gərginləşməsidir. Xəstəliyin inkişaf etidkcə udqunmada çətinlik , nizamsız yeriş , tarazlığın itirilməsi, mühakimə gücünün pozulması və yaddaş problemləri ortaya çıxır.Çox vaxt 30-50 yaş arasında simptomlar ortaya çıxır. Xəstəlik serebral korteksin ön lobuna təsir edir və ani əzələ hərəkətləri və xəstənin xarakterində dəyişikliklər müşahidə olunmağa başlayır. Tez əsəbiləşmə , depressiya , içinə qapanma və diqqətini toplaya bilməmə kimi davranışlar görülür. Udqunmada çətinlik çəkmə , düşüncə qabiliyyətini itirmə , danışıqda çətinlik də xəstəliyin sonrakı mərhələlərində görülür. Xəstədə hüceyrə ölümləri artır və sinir sistemində pozulmalar baş verir.
Səbəbi:1993-cü ildə , 4-cü xromosom izlənilərək xəstəliyə səbəb olan gen tapılmışdır. Glutamin amin turşusu üçün lazım olan CAG kodu , təkrarlanmaqda və proteinlərdə uzun glutamin zolaqları meydana gətirməkdədir.
Müalicə:Təəsüf ki Huntington xəstəliyinin müalicəsi yoxdur. Chlorpomazine və Haloperidol kimi dərmanlar hərəkət pozulmalarına və ruh halına nisbətən nəzarət etmək üçün üçün istifadə olunur ancaq bu dərmanlar xəstəliyinin inkişafını dayandırmır.



Cevapla
  • Benzer Konular
    Cevaplar
    Görüntüleme
    Son mesaj

“Patoloji fiziologiya” sayfasına dön

Kimler çevrimiçi

Bu forumu görüntüleyen kullanıcılar: Hiç bir kayıtlı kullanıcı yok ve 2 misafir